Медициналық әдебиет әрқайсысының өз қызметі бар бірнеше қалыптасқан форматқа бөлінеді. Түпнұсқа мақала зерттеудің жаңа деректерін ұсынады, клиникалық жағдай сирек кездесетін бақылауды сипаттайды, шолу жарияланған дереккөздерді жинақтайды, ал мета-талдау бірнеше жұмыстың нәтижесін статистикалық түрде біріктіреді. Бұл айырмашылықтарды түсіну өз жұмысыңыз бен журнал талаптарына сай форматты таңдауға көмектеседі.
Түпнұсқа ғылыми мақала дегеніміз не?
Түпнұсқа мақала – медициналық басылымның негізгі және кеңінен таралған форматы. Ғалым клиникалық, зертханалық немесе популяциялық зерттеу барысында алынған өз деректерін ұсынып, оларды алу әдістемесін сипаттайды. Scopus және Web of Science жүйелерінде индекстелетін медициналық журналдар әдетте IMRAD құрылымын (Introduction, Methods, Results and Discussion) талап етеді, бұл баяндаудың бірізділігін қамтамасыз етеді.
Әдеттегі түпнұсқа мақала мынадай бөлімдерден тұрады:
- зерттеудің өзектілігі мен мақсатын негіздейтін кіріспе
- зерттеу дизайны мен статистикалық өңдеуді қамтитын материалдар мен әдістер
- кесте және графиктермен берілген нәтижелер
- алынған деректерді қолданыстағы әдебиет аясында талқылау
- пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен авторлар туралы мәлімет
Бұл формат өз бастапқы деректері бар ғалымдарға сай келеді: сынақ, талдау нәтижелері немесе науқастарды бақылау деректері.
Клиникалық жағдай – медициналық басылымның жеке түрі
Клиникалық жағдай (case report) бір немесе бірнеше науқасты бақылауды сипаттайды: аурудың сирек көрінісін, емге типтік емес реакцияны немесе күтпеген диагностикалық жолды. Түпнұсқа мақаладан айырмашылығы, бұл формат үлкен таңдама талап етпейді, бірақ сипаттаманың толықтығына қатаң талап қояды.
Мұндай басылымды дайындауда бағдар болатыны – CARE (CAse REport) ұсынымдары, олар он үш тармақтан тұрады: атаудан бастап бақылау хронологиясына, диагностикаға, емдеуге және катамнезге дейін. Клиникалық жағдай көбіне жаңа аурулардың сипатталуындағы алғашқы қадамға айналады және резидент дәрігерлер үшін оқу материалы ретінде жиі қолданылады.
Әдебиетке шолу түпнұсқа зерттеуден немен ерекшеленеді?
Әдебиетке шолуда әдетте жаңа дерек болмайды: ғалым тақырып бойынша бұрын жарияланған жұмыстарды талдап, жинақталған мәліметтерді қорытады. Дереккөздерді субъективті іріктеуге негізделген баяндау (нарративті) шолу мен алдын ала тіркелген хаттама бойынша, іздеу мен іріктеудің нақты критерийлерімен жүргізілетін жүйелі шолу ажыратылады.
Жүйелі шолулар көбіне PRISMA 2020 (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses) стандартына сай ресімделеді – жиырма жеті тармақтан тұратын есептілік тізімі. Қазақстанда индекстелетін журналда жарияланған шолу докторантурада диссертация қорғау кезінде түпнұсқа мақаламен қатар есептелетін жағдай жиі кездеседі.
Мета-талдау не үшін керек?
Мета-талдау бір сұраққа арналған бірнеше зерттеудің, әдетте рандомизацияланған бақыланатын сынақтардың сандық нәтижелерін статистикалық түрде біріктіреді. Шолудан айырмашылығы, мета-талдау жиынтық әсерді есептейді және енгізілген жұмыстардың біртекті еместігін бағалайды.
Дәлелдер иерархиясында мета-талдау дәстүрлі түрде жоғарғы орынды алады: ол көбірек науқас деректерін біріктіріп, жеке зерттеудегі кездейсоқтық әсерін төмендетеді. Мета-талдауды дайындау әдетте хаттаманы тіркеуді және әсерлерді біріктірудің статистикалық әдістерін меңгеруді талап етеді, сондықтан бұл форматты жүйелі шолу тәжірибесі бар ғалымдар жиірек таңдайды.
Өз зерттеуіңіз үшін медициналық басылым түрін қалай таңдау керек?
Басылым түрін таңдау бірнеше факторға байланысты:
- Өзіңіздің бастапқы зерттеу деректеріңіздің болуы.
- Сипатталатын жағдайдың клиникалық маңызы мен сиректігі.
- Тақырып бойынша жарияланған әдебиеттің көлемі мен сапасы.
- Журналдың, ғылыми жетекшінің немесе диссертациялық кеңестің талаптары.
- Басылымның мақсаты – портфолио құру, докторантура нормативін орындау немесе клиникалық тәжірибеге үлес қосу.
Жас ғалымдарға клиникалық жағдайдан немесе шолудан бастаған оңайырақ, ал мета-талдау көбіне ғылыми мансаптың кейінгі кезеңінде іске асады.
Төрт форматтың әрқайсысы медициналық әдебиет құрылымында өз орнын алады: жаңа деректерді ұсынудан бастап жинақталған білімді қорытуға дейін. Форматты жұмыстың басында дұрыс таңдау автордың уақытын үнемдейді және таңдалған журналда сәтті рецензиядан өту мүмкіндігін арттырады.
Медициналық басылым дайындап жатырсыз ба? «Ғылыми басылымдар» компаниясының мамандары жұмысыңызға сай форматты және журналды таңдауға, қолжазбаны халықаралық дерекқорлар талаптарына сай дайындауға көмектеседі. Тегін кеңес алу үшін төмендегі форманы толтырыңыз, менеджеріміз жақын арада сізбен байланысады. Жаңа ғылыми жетістіктерге қарай!
