Ғалым үшін монография – ғылыми нәтижелерді ұсынудың ең маңызды түрлерінің бірі. Ол диссертация қорғау кезінде, ғылыми атақ беру барысында, аттестаттаудан өткенде және гранттық қаржыландыруға өтінім бергенде ескеріледі. Мұндай жұмысты дайындау тақырыпқа терең бойлауды, баяндаудың қатаң логикасын, дұрыс ресімдеуді және сенімді баспаны таңдауды талап етеді. Алайда дәл осы кезеңдерде авторлар ұзаққа созылған түзетулерге, рецензенттердің бас тартуына немесе шынайы академиялық құндылығы жоқ жарияланымға алып келетін қателіктер жібереді. Бүгінгі мақалада солардың ең кең таралған түрлерін қарастырамыз.
Монография жазу кезіндегі ең жиі кездесетін қателер
Тақырыптар мен ғылыми бағыттардың алуан түрлілігіне қарамастан, монография дайындау кезінде туындайтын мәселелердің басым бөлігі бір ғалымнан екіншісіне қайталанып отырады. Олар жұмыстың мазмұндық жағына да, ресімдеудің техникалық қырларына да, сондай-ақ баспамен өзара әрекетке де қатысты болады.
Мұндай қателіктерге мыналар жатады:
- баяндаудың айқын құрылымы мен логикасының болмауы
- ресімдеудегі қателер және баспа талаптарын сақтамау
- Қазақстанда қолданылатын тілдік талаптарды елемеу
- ғылыми жаңалықтың жеткіліксіздігі
- баспаны қате таңдау
- редакциялау мен корректураны елемеу
Монографиядағы айқын құрылымның болмауы
Ең жиі кездесетін мәселелердің бірі – мәтін құрылымының әлсіздігі. Монография ғылыми дәлелдеуді нақты әрі бірізді түрде баяндауды талап етеді: мәселені қоюдан талдауға, одан кейін нәтижелер мен қорытындыларға көшу қажет.
Монография құрылымындағы жиі кездесетін қателер:
- Теориялық және практикалық бөлімдерді араластыру
- Әртүрлі тарауларда ақпаратты қайталау
- Бөлімдерді бір-бірімен көрінетін байланыссыз құру
Мұндай жұмысқа тап болған рецензент, әдетте, қолжазбаны құрылымы мен баяндау логикасына қатысты ескертулермен қайта өңдеуге жібереді.
Ресімдеудегі қателер және баспа талаптарын сақтамау
Монографияны ресімдеуге қойылатын талаптар баспаға байланысты өзгереді, алайда бірқатар стандарттар бәріне ортақ болып қалады.
Монографияны ресімдеудегі жиі кездесетін қателер:
- Библиографиялық тізімді қате ресімдеу (қолданыстағы стандарттарға, атап айтқанда ГОСТ 7.1-ге немесе нақты баспаның талаптарына сәйкес келмеуі).
- Мәтін ішінде дереккөздерге сілтемелердің болмауы немесе олардың әдебиеттер тізімімен сәйкес келмеуі.
- Баспаның, ЖОО-ның, ғылыми мекеменің және т.б. белгілеген ресімдеу талаптарын (көлем, жиектер, қаріп, жоларалық интервал) сақтамау.
- Кестелерді, суреттерді және қосымшаларды нөмірлеудегі қателер.
Бұл тармақтардың әрқайсысы жеке алғанда ұсақ-түйек болып көрінуі мүмкін, бірақ жиынтығында олар жұмыстың ұқыпсыз дайындалғаны туралы әсер қалдырады және, әдетте, оны қайта өңдеуге қайтаруға, ал кейбір жағдайларда жариялаудан бас тартуға да негіз болады.
Монография жазудағы тілдік талаптар
Бұл – ең жиі еленбей қалатын талаптардың бірі. Қазақстанда жарық көретін және аттестаттау кезінде немесе ҚР ҒЖБМ гранттарын алу барысында есепке алынуға үміткер монографиялар үшін, әдетте, мыналар қажет:
- қазақ тіліндегі аңдатпа – міндетті
- қазақ тіліндегі титулдық бет – Қазақстандағы баспалардың көпшілігінде қалыпты талап
- қазақ тіліндегі түйіндеме немесе қысқаша мазмұн – бірқатар басылымдар мен гранттық есептер үшін қажет
Бұл талапты елемеу монографияның тиісті комиссиялар тарапынан есепке қабылданбауына әкелуі мүмкін.
Монографиядағы ғылыми жаңалықтың жеткіліксіздігі
Монография – оқулық та емес, шолу мақаласы да емес. Автордан өзінің жеке үлесі күтіледі:
- жаңа деректер
- авторлық модельдер
- түпнұсқа қорытындылар
Егер мәтін тек бұрыннан белгілі тұжырымдарды сыни тұрғыдан пайымдамай қайта баяндаумен шектелсе, баспа немесе рецензент ғылыми құндылықтың жоқтығын көрсетуге құқылы.
Монографияны жариялау үшін баспаны қалай таңдау керек?
Баспаны таңдау тек полиграфиялық сапаға ғана емес, монографияның ғылыми қауымдастық тарапынан қалай қабылданатынына да әсер етеді. Таңдау кезінде бірнеше өлшемге назар аударған жөн:
- Жариялау алдында қолжазбаның рецензиялануының болу.
- ISBN-нің (халықаралық стандартты кітап нөмірі) және ӘОЖ-ның (әмбебап ондық жіктеу) берілуі.
- Басылымның кітапханалық каталогтар мен ғылымиметриялық базаларға енгізілуі.
- Шарт талаптары мен мерзімдерінің ашықтығы.
Монографияны «үш күнде» ешқандай мазмұндық сараптамасыз жариялайтын баспалар, әдетте, не рецензиялауды, не тиісті редакциялауды қамтамасыз етпейді. Формалды түрде жұмыс жарық көреді, бірақ оның академиялық құндылығы күмән тудырады.
Неліктен монографияға кәсіби редакциялау мен корректура маңызды?
Әсіресе қолдаусыз жұмыс істейтін авторлар көбіне кәсіби тексеруден өтпеген мәтінді баспаға береді. Стильдік дәлсіздіктер, грамматикалық қателер, терминологиядағы ала-құлалық – мұның бәрі жұмыстың жалпы қабылдануына кері әсер етеді. Ғылыми мәтін мазмұндауда бірізділікті және тұжырымдардың дәлдігін талап етеді, сондықтан бұл кезеңді елемеу түпкілікті сапаға айқын әсерін тигізеді.
Сипатталған мәселелердің көпшілігін ерте кезеңдерде болдырмауға болады. Ол үшін мынадай ережелерді ұстану жеткілікті:
- таңдалған баспаның талаптарын алдын ала зерттеу
- қолжазбаның кеңейтілген жоспарын жасау
- библиографияның ресімделуін тексеру
- кәсіби редакциялауға уақыт бөлу
Монографиядағы қателер сирек құбылыс емес, бірақ олардың әрқайсысын дайындауға жүйелі түрде қараған жағдайда түзетуге болады.
Монография шығаруды жоспарлап, жиі кездесетін қателерден аулақ болғыңыз келе ме? Сіз «Ғылыми Басылымдар» компаниясына жүгіне аласыз. Қызмет аясында біз ғылыми жоспар құруға көмек, мәтінді редакциялау мен корректуралау, баспа талаптарына сай ресімдеу, сондай-ақ кәсіби беттеу мен макет дайындауды ұсынамыз. Төмендегі форманы толтырыңыз, сонда менеджеріміз сізбен тегін кеңес беру үшін хабарласады. Ғылыми және мансаптық белестерге бірге жетейік!
